TİYATRO

                                                                                    Tiyatro nedir?

-Tiyatro; günlük hayatta karşılaşabileceğimiz olay ve durumları ya da hayal ortamına dayalı fantastik olayları bir metne (dramatik) dayanarak sahnede canlandırma sanatında denir.

– Olay çevresinde gelişen metinler gibi tiyatronun da belirli yapı unsurları vardır:

  • Dramatik örgü
  • Yer
  • Zaman
  • Kişiler

-Edebiyatımızda tiyatro ikiye ayrılır;

1-) Cumhuriyet Dönemi’nde Tiyatro (1923-1950)

2-) Cumhuriyet Dönemi’nde Tiyatro (1950-1980)

Türk Edebiyatındaki Tiyatronun Tarihi Gelişimi

-Tiyatronun yazılmasındaki asıl amaç sahnede canlandırmaktır. Fakat nadir de olsa, özellikle Abdülhak Hamit Tarhan’ın yazmış olduğu tiyatrolar gibi, okunmak için yazılmış olan tiyatrolar da mevcuttur.

-Tiyatro MÖ 6. yüzyıllara kadar dayanır. Bu türün ortaya çıkışı Eski Yunan’da Dionysos olarak adlandırılan tanrı kahramanın adına geleneksel olarak düzenlenen “Bağ Bozumu” şenliklerinde ortaya çıkmıştır. Yunan kültüründe gelişme gösteren bu tür zamanla dünyanın her yerine yayılmıştır.

– Türk edebiyatında modern tiyatro Tanzimat edebiyatıyla başlar. Tanzimat edebiyatından önce orta oyunu, karagöz, meddah hikayeleri, kukla, köy seyirlik oyunları gibi geleneksel türleri bulunsa da Batılı anlamda yazılmış olan tiyatrolar Tanzimat edebiyatı ile birlikte edebiyatımıza girmiştir.

-Tanzimat’ın kurucusu olan Şinasi edebiyatımızda Batılı anlamda ilk tiyatro eseri olan Şair Evlenmesi adlı oyunu yazmıştır. Bu eserin ardından Tanzimat sanatçılarımız bu türde birçok eser vermeye başlamışlardır. Özellikle Namık Kemal yazdığı eserlerle halkı eğitmeyi ve bilinçlendirmeyi amaçlamıştır. Bunun yanı sıra Namık Kemal’in yazmış olduğu “Vatan Yahut Silistre” adlı eser edebiyatımızdaki sahnelenen ilk tiyatro eseri olmuştur.

-Tanzimat Dönemi’nde Ahmet Mithat Efendi, Recaizade Mahmut Ekrem, Abdülhak Hamit Tarhan, Ahmet Vefik Paşa, Güllü Agop gibi sanatçılarımız da tiyatro türünde önemli çalışmalar yapmış olmalarıyla ön plana çıkmaktadır.

-Tanzimat ikince dönemine gelindiğinde ise, tiyatro eserlerinin amaçları farklılaşmış Abdülhak Hamit Tarhan gibi sanatçıları tiyatronun oynanmak için değil okunmak için olduğu düşüncesiyle süslü bir dil kullanarak yazmaya başlamışlardır.

Servetifünun ve Fecriati Dönemlerinde de durgunluk yaşayan Türk tiyatrosu Milli Edebiyat ile tekrardan canlanmış ve Cumhuriyet Dönemi’nde de Batılı halini almıştır.

Cumhuriyet Dönemi’nde Tiyatro (1923-1950)

-Cumhuriyet Dönemi Türk Tiyatrosu, Darülbedayi’nin kurulmasıyla tiyatronun başladığı bir dönemdir. 

-1914 yılında kurulan ve ilk Türk tiyatrosu olan Darülbedayi’de özellikle 1927 yılında Muhsin Ertuğrul’un başa geçmesiyle birçok oyun sergilenmiş, tiyatrolar çevrilmiş, genç tiyatrocular yetiştirilmiş ve toplumda bir tiyatro bilinci oluşturulmuştur. Günümüz tiyatrosunun temellerini atmış olan Darülbedayi, 1931 yılında İstanbul Şehir Tiyatroları adını almıştır. 

-Bu dönemde ulusçuluk bilincini aşılamak amacıyla Türk tarihi ve efsaneleri konu olmuştur.

-Bunların dışındaki konular ise çağın değişen değer yargıları ve toplumdaki ruhsal çelişkiler olarak konumlandırılabilir.

-Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki önemli gelişmelerden bir diğeri ie Ankara’da Devlet Konservatuvarının açılmış olmasıdır.

-1923 – 1950’li yıllar arasındaki tiyatroda genellikle komedi ve dram türlerinde eserler kaleme alınmıştır.

1923 – 1950 Yıllarındaki Cumhuriyet Tiyatrosunda Ele Alınan Temalar

  • Milli Mücadele yıllarının toplumun maddi açıdan yaşadığı zorluklar
  • Tarih, efsane ve mitoloji gibi konular
  • Anadolu insanı ve yaşam tarzı
  • Atatürk ilke ve inkılapları
  • Yanlış Batılılaşma, Batı hayranlığı
  • Cumhuriyetin kazanımlarının övülmesi, Osmanlı’nın eleştirilmesi 

Bu dönemin önemli yazar ve eserleri 

  • Reşat Nuri Güntekin – Yaprak Dökümü
  • Ahmet Kutsi Tecer – Köşebaşı
  • Faruk Nafiz Çamlıbel – Akın, Özyurt, Kahraman, Canavar
  • Yaşar Nabi Nayır – Mete
  • Necip Fazıl Kısakürek – Sabır Taşı, Tohum
  • Behçet Kemal Çağlar – Çoban ve Atilla 

Komedi

Eğlenceli zaman geçirmek için toplumun gülünç ve aksayan yönlerini, ders verecek nitelikte ele alan dramatik metinlere komedi adı verilir.

Komedinin Özellikleri

  • Ders verme ve güldürme amacı vardır.
  • Yaşamın ve toplumun gülünç ve aksayan yanlarını ele alır.
  • Konularını günlük hayattan alır.
  • Yaşamın her kesiminden kahramanlar oyunda yer alabilir.
  • Üç birlik kuralına uyulur.
  • Koro ve diyalog bölümlerinden oluşur.
  • Üslupta seçkinlik aranmaz.
  • Beş perdeden oluşur.
  • Töre, karakter ve entrika komedisi olmak üzere üçe ayrılır. 

Komedi Türlerinin Özellikleri 

  1.  Töre Komedisi: Toplumun gülünç ve aksayan gelenek ve göreneklerini ele alan komedi türüdür. Bu türde toplumsal yaşamdaki pek çok olay eleştirel bakışla ele alınır. Gogol’un “Müfettiş” ve Moliere’nin “Gülünç Kibarlar” adlı eseri bu türün en önemli örnekleridir. 
  2. Aynı zamanda Şinasi’nin yazdığı “Şair Evlenmesi” töre komedisinin Türk edebiyatındaki en önemli ve ilk eseridir. 
  • Karakter Komedisi: Toplum üzerinde karakteriyle önemli bir etki bırakan insanların gülünç ve aksayan yönlerini eleştirel bir dille ele alındığı komedi türüdür. Moliere tarafından yazılan “Cimri” ve Shakespeare tarafından kaleme alınan “Venedik Taciri” bu türde yazılan önemli metinlerdir.
  • Entrika Komedisi: Yalnızca güldürme amacı güden, karmaşık olaylar ve yanlış anlamalar üzerine kurulan, beklenmedik bir şekilde biten komedi türüdür.

Dram

Yaşamın güzel, çirkin, acıklı ve gülünç yönlerini komik ve trajik olayların birleşimiyle bir arada sunan bir tiyatro türüdür. 

Dram Türünün Özellikleri 

  • Konuda sınırlama yoktur.
  • Komik ve trajik olaylar bir bütün halinde sunulur.
  • Oyun kişileri toplumun her kesiminden seçilebilir.
  • Üç birlik kuralına uyma zorunluluğu bulunmaz.
  • Perde sayısında sınırlama yoktur.
  • Oyunun temelinde gerçeklik aranır.
  • Komedi ve trajedinin birleşimi olarak kabul edilir. 

İbnürrefik Ahmet Nuri Sekizinci (1874 – 1935)

1908’den sonra Fransızcadan yaptığı uyarlamalar ve telif eserlerle edebiyatımıza tiyatro türünde önemli eserler kazandıran İbnürrefik Ahmet Nuri Sekizinci, Cumhuriyetin ilanı ile birlikte tiyatromuzda önemli görevler üstlenmiştir. 

Türkçeyi kullanmada çok başarılı olan sanatçımız elliye yakın eser kaleme almıştır. Tiyatroları teknik açıdan başarılı olup tiyatrodaki kişileri eğitimini, kültürünü, yaşam biçimini dikkate alarak konuşturmuştur. 

Önemli Tiyatro Eserleri

Çürük Merdiven, Kadın Tertibi, Kısmet Değilmiş, Sekizinci, Ceza Kanunu 

Musahipzade Celal

İstanbul’da doğmuş olan sanatçı, birtakım devlet görevlerinden sonra ölümüne kadar Şehir Tiyatrosu Kütüphanesinde görev yapmıştır.

Meşrutiyet tiyatrosu ile Cumhuriyet tiyatrosu arasında bir köprü olmuştur. Eserlerinde geleneklerden beslenmiştir.

Toplumsal yaşamın çarpıklıklarını, batıl inançları, ticaret hayatını, eski İstanbul eğlencelerini hem eleştirel hem de mizahi bir çerçevede işlemiştir.

Tiyatroları: Köprülüler, İstanbul Efendisi, Lale Devri, Yedekçi, Fermanlı Deli Hazretleri, Aynaroz Kadısı, Bir Kavuk Devrildi.

Nahid Sırrı Örik

       Hikaye, roman ve oyun yazarı olan Nahid Sırrı Örik Osmanlı zamanının konak geleneğinin son kişilerinden biridir. Babasının görevi nedeniyle Osmanlı hakkında çok bilgi sahibidir.

       Eserlerinde beslendiği geleneğin izleri de görülmektedir. “Sultan Hamid Düşerken” romanıyla ünlenmiştir

       Eserlerinde çoğunlukla yakın geçmişe yönelik birtakım  durumları eleştirel bir bakış açısıyla işlemiştir.

Tiyatroları: Sönmeyen Ateş, Muharrir, Oyuncular, Para Uğruna, Alın Yazısı…

Faruk Nafiz Çamlıbel

       Beş heceliler grubunun en başarıları şairlerinden biri olan sanatçımız, tiyatro oyunlarını da kaleme almıştır.

       Oyunlarında, Birinci Dünya Savaşı’nın Yıkıntıları, Türk tarihi, Milli mücadele süreci ve dönemin sosyal ve düşünce hayatını ele almıştır.

Eserleri: Akın, Özyurt, Yayla Kartalı, Canavar

İsmail Hakkı Baltacıoğlu

Eğitimci kimliğiyle asıl ününü kazanan yazarın uzak ülkelerde ve düşler alemindeki olayları anlattığı tiyatronun eğitici yönünü vurgulamak için bir mesaj etrafında kurguladığı oyunlarının büyük bölümü 1923-1940 arasında yazılmış ve sahnelenmiştir.

Tiyatroları: İnanmak, Ölüler,  Sait Çelebi, Hayvanlar, Akıl Taciri, Andaval Palas, Kafa Tamircisi, Kütük, Dolap Beygiri, Karagöz Ankara’da

       Reşat Nuri Güntekin

       Milli Edebiyat Dönemi’nin ve Cumhuriyet’in önemli şahsiyetlerinden biri olan Reşat Nuri tiyatroya da katkı sağlamıştır.

       Çalıkuşu romanıyla ünlenene kadar yazdığı küçük öyküler, tiyatro eleştirileri, piyesler, gezi izlenimleri de dikkat çekmiştir.

Eserleri: Hançer, Eski Rüya, Ümidin Güneşi, Taş Parçası, Hülleci, Bir Köy Hocası, Babür Şah’ın Seccadesi, Bir Kır Eğlencesi, Ümit Mektebinde, İstiklal, Vergi Hırsızı, Bir Yağmur Gecesi, Balıkesir Muhasebecisi (1953)

Nazım Hikmet Ran

Muhsin Ertuğrul’un önerisiyle oyun yazmaya başlamış olan Nazım Hikmet’in oyunları tema yönünden çeşitlilik gösterir. Genellikle toplumsal düzen içerisindeki yozlaşmış değerleri ön planda tutarak bu yönde eserler vermiştir.

Eserleri: Kafatası, Unutulan Adam, Bir Ölü Evi, Ferhat ile Şirin, Yusuf ile Menofis, Sabahat, İnek

Necip Fazıl Kısakürek (1905 – 1983)

  • Cumhuriyet Dönemi Türk edebiyatının önemli şair ve yazarlarından birisidir.
  • Düşünceleriyle toplumun önemli bir bölümünü ve sanatçılarını etkilemiş bir fikir insanıdır.
  • Sanatçının vermiş olduğu en önemli eser 1928’de yayımladığı “Kaldırımlar” adlı şiiridir. Bu sebepten dolayı da “Kaldırımlar Şairi”, “Mistik Şair” olarak adlandırılmış bir sanatçımızdır.
  • Buhranlı ilk zamanlarından sonra 1930’lardan sonra mistik şiir (dini değerlere dayalı bir şiir) anlayışına yönelmiştir.
  • Tiyatrolarında genellikle korku, kaygı, bunalım ve arayış gibi temaları ele almıştır.
  • Son derece iyi bir dil anlayışıyla şehirli insanın bunalımlarını işlemiştir.
  • Teknik açıdan başarılı tiyatro eserler kaleme almıştır.
  • Siyasi düşüncelerinden dolayı yargılanmış ve hapis cezası almıştır.
  • Önemli Eserleri
  • Tiyatro: Tohum, Bir Adam Yaratmak, Reis Bey

Cumhuriyet Dönemi’nde Tiyatro (1950 sonrası)

Ankara, İstanbul, İzmir, Bursa, Adana, Trabzon ve Diyarbakır gibi şehirlerde kurulan Devlet Tiyatroları sayesinde turnelerin düzenlendiği, tiyatronun geniş kitlelere yayıldığı bir dönemdir.

Bu dönem özellikle siyasi ve sosyal olayların yoğun olarak yaşandığı, darbelerin gerçekleştiği bir dönemdir. Bu dönemin tiyatronun gelişimi için en önemli olayı 1958 yılında Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi tarafından bir tiyatro enstitüsünün kurulmasıdır.

Tiyatro anlayışının çok hızlı geliştiği bu dönemde bununla birlikte tiyatro eleştirileri de gelişmiştir. Bunun sonucu olarak da sanatçılar tiyatrolarla ilgili bilimsel araştırmalara da yönelmişlerdir. 

  • Bu Dönem Türk Tiyatrosunun Önemli Yazarları
  • Turgut Özakman
  • Aziz Nesin
  • Nazım Kurşunlu
  • Turan Oflazoğlu
  • Orhan Asena
  • Güngör Dilmen
  • Necati Cumalı
  • Adalet Ağaoğlu
  • Nezihe Aras
  • Recep Bilginer 

Bu Dönem Türk Tiyatrosunun Önemli Eserleri ve Yazarları 

  • Keşanlı Ali Destanı – Haldun Taner (İlk epik tiyatro)
  • Kadınlar Arasında – Oktay Rıfat Horozcu
  • İçerdekiler – Melih Cevdet Anday
  • Mikado’nun Çöpleri – Melih Cevdet Anday
  • Cengiz Han’ın Bisikleti – Refik Erduran
  • Güneşte On Kişi – Turgut Özakman

Trajedi

İzleyicide korku ve merhamet uyandırmak amacıyla yazılan temelini ahlak ve erdemin oluşturduğu, kaynağını mitolojiden alan tiyatro türüne trajedi denir.

Trajedinin Özellikleri 

  • Korku, acıma, ölüm, kin, sevgi, hayranlık tarzı temaları işler.
  • Kahramanlarını tarih ve mitolojideki tanrı, kral, kraliçe gibi soylulardan kişilerden seçer.
  • Trajedinin amacı izleyicide korku ve merhamet duygusunu uyandırmaktır.
  • Trajedi için erdem ve ahlak en önemli ögedir.
  • Değişmeyen katı kuralları vardır.
  • İnsanın onurunu zedeleyecek her türlü, ölüm, öldürme, yaralama gibi olaylar sahnenin arkasında gerçekleştirirler.
  • Üç birlik kuralına uyulur ve beş perdeden oluşur.
  • Seçkin bir üslup kullanıldı
  • Manzum (şiir) şeklinde kaleme alınır. 

Ahmet Turan Oflazoğlu

  1. Cumhuriyet Dönemi’nde trajedi türünde başarılı örneklere imza atan önemli bir tiyatro yazarımızdır.
  2. Konularını Osmanlı tarihinden seçmiştir.
  3. Eserlerinde insanla ilgili gerçekleri yazmıştır.
  4. Amerika’ya seyahat ederek burada tiyatro eğitimi almış donanımlı bir yazarımızdır.
  5. Efsane ve mitolojiden yararlanmış, tiyatro kahramanlarının iç dünyalarını zenginleştirmiştir.
  6. Tiyatrolarını sade bir dille yazmış olup şiirsel bir üslupla ve nazım-nesir karışık olarak da yazmıştır. 

Önemli Tiyatro Eserleri

Keziban, Deli İbrahim, IV. Murat, Sokrates Savunuyor, Genç Osman, Kösem Sultan

Ahmet Kutsi Tecer

Cumhuriyet’in ilk yıllarında yazmış olduğu şiirleriyle tanına sanatçı, tiyatro oyunları da yazmıştır.

Kaynağını yerli ve milli unsurlarımızdan alan eserlerini, Batılı anlayışla yorumlayarak bu alandaki öncü isim olmuştur.

Eserleri: Yazılan Bozulmaz, Köşebaşı, Koçyiğit Köroğlu, Bir Pazar Günü, Satılık Ev

Cevat Fehmi Başkut

Paydos adlı oyunuyla yurt dışında oyunu sergilenen ilk Türk tiyatro sanatçımız olan Cevat Fehmi Başkut’un röportaj ve denemeleri de vardır. Oyunlarında gelenek-modernite çatışmalarına, gündelik yaşantılara, ahlaki bozulmalara yer vermiştir.

Eserleri: Buzlar Çözülmeden, Paydos, Büyük Şehir, Sana Rey Veriyorum, Harput’ta Bir Amerikalı, Göç,  Soygun, Ayarsızlar, Kadıköy İskelesinde, Koca Bebek

       Haldun Taner

       Öykü ve oyunlarıyla Cumhuriyet Dönemi’nde adından en çok söz ettiren sanatçılarımızdan biri olmuştur.

       Oyunlarından geleneksel tiyatronun unsurlarından yararlanmış olan Haldun Taner Türk toplumunun sosyal ve siyasal durumlarına yönelik taşlamalarla yüklü oyunlara imza atmıştır.

       Siyasi mizahı oyunlarındaki temel motif olarak seçmiştir.

       Dramatik oyunlarında farklı yorumlar sergilemiş olmasına karşın epik ve kabare tiyatrolarında çevresinde gördüğü her türlü yanlışı eleştirmiştir.

1967’de Metin Akpınar ve Zeki Alasya ile birlikte “Devekuşu Kabare Tiyatrosu” nu kurmuştur.

Eserleri: Keşanlı Ali Destanı, Sersem Kocanız Kurnaz Karısı, Gözlerimi Kaparım Vazifemi Yaparım, Zilli Zarife, Huzur Çıkmazı, Fazilet Eczanesi, Değirmen Dönerdi, Günün Adamı, Eşeğin Gölgesi, Lütfen Dokunmayın

       Necati Cumalı

       Konularını Anadolu yaşamından seçmiş olan sanatçımızın öykü ve romanlarındaki sanat yaklaşımını oyunlarında da görmekteyiz.

       Halk kültüründen yaptığı izlenimlerle dikkat çekici oyunlar yazmıştır. Necati Cumalı’ nın pek çok oyunu sinemaya da uyarlanmıştır.

Eserleri: Boş beşik, Mine, Derya Gülü, Ezik Otlar, Nalınlar, Susuz Yaz, Yaralı Geyik, Tehlikeli Güvercin

Turgut Özakman

Şu Çılgın Türkler romanıyla ünlenmiş olan Turgut Özakman oyunlarında kadınlara, aile kavramına, nesiller arası çatışmalara, kadın-erkek ilişkilerine, nesiller arası çatışmalara, gençlere ve tarihe yer vermiştir.

Eserleri: Ah Şu Gençler, Pembe Evin Kaderi, Ocak, Töre, Kanaviçe, Güneşte On Kişi, Resimli Osmanlı Tarihi, Paramparça,  Duvarların Ötesi, Fehim Paşa Konağı,

Orhan Asena

Edebiyat hayatına şiir ve hikaye yazarak girmiştir. Fakat zamanla oyun yazarlığına dönmüş olan sanatçımız “Türk tiyatrosunun Shakespeare’i” olarak adlandırılmıştır.

Üretken bir oyun yazarı olmasının yanı sıra oyunlarının konusunu gündelik hayattan ve tarihten seçmiştir.

İnsanların yaşadıkları iktidar mücadeleleri ve ekonomik anlamda gücü olmayan kadınların çektikleri dert ve sıkıntılarını büyük bir titizlikle işlemiştir.

Tarihi oyunlarını trajedi türünde yazmıştır.

Eserleri: Fadik Kız, Kocaoğlan, El Kapısı, (Kadın- erkek ilişkileri, çaresiz kadınlar)

Tanrılar ve İnsanlar, Hürrem Sultan, Ya Devlet Başa Ya Kuzgun Leşe, Atçalı Kel Mehmet, Tohum ve Toprak, Şeyh Bedrettin (Tarih)

Cevap bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.