İSİMLER

Varlıkların Niteliklerine Göre İsimler

Somut İsim

Duyu organlarının herhangi biri ile  algılanabilen varlık ve nesneleri karşılayan simlere somut isim denir: ağaç, masa, köpek, ev, okul, ayakkabı vb.

Soyut İsim

Gerçekte madde olarak varlığı olmayan, duyu organlarıyla algılanamayan zihinde karşılığı olan kavram ve nitelikleri karşılayan isimlere soyut isim denir: sevgi, dostluk, hasret vb.

Varlıklara Verilişlerine Göre İsimler

Cins İsim

Evrende çok sayıda bulunan ve ortak özellikleri olan varlıklara cins (tür) denir. Bu varlıkların aldığı isimler de cins isimlerdir. Örneğin, “masa” sözcüğü her insanın zihninde ortak olan bir nesnenin adıdır fakat “Buse” sözcüğü hepiniz için farklı insanları çağrıştırır. Masa, kalem, defter, düşünce, özgürlük, demokrasi, su, gökyüzü, ta, kağıt, makas vb. sözcükler sayısız cins sözcüğe örnek verilebilir.

Özel İsim

Bir tür içinde yer alan herhangi bir varlığı diğer varlıklardan ayırt etmek için kullanılan isme özel isim denir. Söz gelimi “insan”, benzer özellikleri bulunan bir canlı grubunun ortak ismiyken (cins isim) “Elif”, bu varlıklar içinde diğerlerinden farklı olan, aynısından bir ikincisinin bulunmadığı bir varlığın ismidir. Çevremizde “Elif” ismini taşıyan birçok kişi olabilir ama bunların hiçbirinin aynı özellikleri taşıyan bir ikincisi yoktur. Özel isimler şu başlıklar altında toplanır:

1.           Kişilerin isimleri ve soy isimleri: Ali Gültekin, Cenap Şahabettin, Cemal Süreya vb.

2.           Hayvanlara verilen özel isimler: Karabaş, Garip vb.

3.           Millet, devlet, topluluk, boy ve aşiret isimleri: Türkler, Araplar, Türkiye Cumhuriyeti, Kayı, Kınık vb.

4.           Kıta, ülke, şehir, cadde, dağ, ırmak vb. isimleri: Konya, Avrupa, Azerbaycan, Eğirdir Gölü, Erciyes Dağı vb.

5.           Kurum, kuruluş, dernek, okul vb. isimleri: Türk Dil Kurumu, Atatürk Ortaokulu

6.           Dil, din, mezhep ve tarikat isimleriyle bunların mensuplarını bildiren isimler: Türkçe, Müslümanlık, Protestan, Mevlevilik vb.

7.           Yapı, anıt ve taşıtlara verilen isimler: Topkapı Sarayı , Süleymaniye Camisi, Boğaz Köprüsü vb.

8.           Gök cisimlerinin isimleri: Ay, Güneş, Venüs, vb.

9.           Kitap, dergi, gazete vb. isimleri: Resmi Gazete, Dede Korkut Hikâyeleri, Türk Dili vb.

10.         Kanun, tüzük, yönetmelik, yönerge, genelge isimleri: Medeni Kanun, Telif Hakkı Yayın ve Satış Yönetmeliği vb.

11.         Millî ve dinî bayramlarla bayram niteliği kazanmış günlerin isimleri: Ramazan Bayramı, Anneler Günü, 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı vb.

12.         Tarihi olay, çağ, dönem isimleri: Kurtuluş Savaşı, Tanzimat Dönemi vb.

Tekil İsim

Çoğul ekini (-lar, -ler) almayan ve topluluk ismi olmayan tüm isimler tekildir.

Araba, kapı, hasta, rüya vb.

Çoğul İsim

Çoğul isimler, tekil isimlere getirilen “-lar, -ler” ekleriyle oluşturulur:

Aşağıdaki cümlelerde belirtilen sözcükler, çoğul isme örnek gösterilebilir:

Arabalar, kapılar, hastalar, rüyalar vb.

Topluluk İsmi

Çoğul eki almadığı halde aynı türden birden çok varlığın oluşturduğu bir bütünlüğü karşılayan isimlerdir:

Ordu, meclis, aile, demet vb.

İsim Tamlaması

Tek kelime ile karşılayamayacağımız kavramları ifade edebilmek amacıyla iki veya daha çok ismin bir araya gelip sözcüklerinin aralarında sahiplik ilişkisi olan bir söz öbeği meydana getirmesi ile oluşun kelime gruplarına isim tamlaması denir.

İsim tamlamalarında tamlayan ve tamlanan olmak üzere iki unsur vardır. Tamlayan eklerinde ilgi, tamlanan kelimede iyelik ekleri bulunur.

Belirtili İsim Tamlaması

Tamlayanın ilgi, tamlananın iyelik ekini aldığı isim tamlamalarına “belirtili isim tamlaması” denir.

Hasret-in acı-sı, yalnızlığ-ın ses-i,

Not: Zamirler de isim tamlaması oluşturur.

Herkesin aklı, adamın biri vb.

Not: Belirtili isim tamlamasının arasına kelimeler girebilir

Araba-nın patlak lastiğ-i

Sınav-ın en zor soru-su

“-den” eki, isim tamlamasındaki tamlayan ekinin görevini üstlenerek belirtili isim tamlaması oluşturabilir:

Adamlardan biri

Belirtisiz İsim Tamlaması

Tamlayanın ilgi ekini almadığı, tamlananın iyelik ekini aldığı isim tamlamasıdır.

Elma posa-sı, haster sancı-sı, Isparta gül-ü vb.

Zirncirleme İsim Tamlaması

Bir isim tamlamasını oluşturan unsurlardan herhangi biri (tamlayanı-tamlananı) ya da her ikisi isim tamlamasıysa bu tür tamlamalara “zincirleme isim tamlaması” denir.

Edebiyat öğretmeni-nin kız-ı

Bizim evin pencereleri

Yapılarına Göre İsimler

Basit İsim

Yapım eki almamış, başka bir kelimeyle de birleşik yapı oluşturmamış isimlerdir. Kök durumunda bulunan kelime ile sadece çekim eki almış kelime arasında yapı yönünden herhangi bir fark yoktur. Her iki şekilde de kelime, yapı bakımından basittir.

Ağaç, göz, bardak vb.

Türemiş İsim

Yapım eki almış isimlere türemiş isim denir: Arapça, dostluk, yardımcı, silgi vb.

Birleşik İsim

1.           Belirtisiz isim tamlaması biçiminde kalıplaşanlar: binbaşı, insanoğlu, ayakkabı, aşevi, bilinçaltı, Samanyolu vb.

Birden çok kelimenin kalıplaşmasıyla oluşmuş isimlerdir.

2.           Yalın durumdaki iki ismin birleşmesiyle oluşanlar: hanımefendi, Beşiktaş vb.

3.           Unvan gruplarının kalıplaşmasıyla oluşanlar: Bayrampaşa, Necatibey (Caddesi), Haydarpaşa vb.

4.           Sıfat tamlaması biçiminde kalıplaşanlar: Kızılırmak, dikdörtgen, sivrisinek vb.

5.           Bir isimle bir sıfat-fiilin kalıplaşması sonucunda oluşanlar: cankurtaran, güngörmüş, külyutmaz, basınçölçer vb.

6.           İsim soylu bir kelimeyle çekimli bir fiilin kalıplaşması sonucunda oluşanlar: mirasyedi, ateşkes, albeni vb.

7.           Çekimli iki fiilin kalıplaşmasıyla oluşanlar: okuryazar, kapkaç, oldubitti vb.

8.           İsnat grubu şeklinde kalıplaşanlar: Adıyaman, karnıyarık, baldırıçıplak vb

EKLER

Cevap bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.