ELEŞTİRİ (TENKİT)

Eleştiri Türünün Özellikleri

•    Yunancada “kritikos” sözcüğünden gelen Fransızcaya da “kritik” olarak geçen terim, Tanzimat Dönemi’nde ilk olarak “muaheze”, sonraları “münekkit” ya da ”tenkit” olarak adlandırılmıştır. Cumhuriyet Dönemi’ndeyse “eleştiri” olarak kullanılmaya başlanmıştır.

•    Eleştiri diğer bir adıyla tenkit, yazılmış bir eseri içeriğini, işleyişini, edebiyattaki yerini olumlu ve olumsuz yönleriyle belgelere ve örneklere dayandırarak değerlendirir.

•    Bu tür yazılarda düşünceyi geliştirme yollarından örnekleme ve sayısal verilerden yararlanma; anlatım tekniklerinden tartışma ve açıklama kullanılır.

•    Eleştiri eserlerinde dil anlaşılır ve terimlere dayalıdır. Okuyucu birden çok anlam çıkaramaz.

•    Dil göndergesel, alıcıya hareket geçirme, dil ötesi, heyecana bağlı işlevlerinde kullanılabilir.

•    Bir eseri eleştirirken, eleştirmenin konu hakkında yeterli bilgiye sahip olması gerekir.

•    Eleştiriler, eserin unutulmasını önlemek, okuyucuya kılavuzluk etmek ve edebiyatı güzel olmayandan kurtarmak gibi yararlar sağlar.

•    Eleştirmen yazılarında nesnel olmalıdır.

Eleştiri Türleri

Okuru Konu Alan Eleştiri

 “İzlenimci/öznel eleştiri” olarak da adlandırılan bu eleştiri türünde eleştirmen kendini okuyucu yerine koyar ve kendi düşüncelerini öne çıkarır. Önemli olan yazarın beğenisidir. Edebiyatımızda en önemli temsilcisi Nurullah Ataç’tır.

Toplumu Konu Alan Eleştiri

 Eleştirmen, eserin oluştuğu zamandaki tarihi olay ve toplumsal koşulları göz önünde bulundurarak eleştiri yazısını yazar. Eleştirmen eseri toplumsal bir belge olarak inceler. “Tarihi eleştiri, ”sosyolojik(toplumbilimsel) eleştiri”, ”Marksist eleştiri” toplumu konu alan eleştiri türlerindendir.

Eseri Konu Alan Eleştiri

 Bu türdeki eleştirilerin yapı taşını eser oluşturur. Eserde konunun işleniş biçimi, eserin kahramanları, olay örgüsü, zaman, mekan gibi ögelerin işlenişi üzerinde durulur. Nesnelliğe yakın bir şekilde eser ele alınır. Bu tür eleştiri ”yapısalcı eleştiri”, ”biçimci eleştiri” ve ”nesnel eleştiri” olarak da adlandırılır.

Sanatçıyı Konu Alan Eleştiri

 Bu tür eleştirilerde eleştirmen, eseri yazan sanatçıyı konu alır. Sanatçının hayatının, kişiliğinin ve eğitiminin eser üzerindeki etkisi incelenir.

Eleştirmenin Tutumuna Göre Eleştiriler

Eleştirmenin tutumuna göre eleştiriler iki gruba ayrılır:

1.   Öznel Eleştiri:  Eleştirmen kendi görüş ve düşüncelerini dile getirir.

2.   Nesnel Eleştiri: Eleştirmen eseri belgelerle ve tarafsız şekilde inceler.

Cumhuriyet Öncesi Eleştiri

 Türk edebiyatına eleştiri, İslamiyet  Öncesi Dönemde girmiştir. Divan edebiyatında “hicviye”; halk edebiyatında “taşlama”; tekke edebiyatında “şathiye” olarak adlandırılır. Divan edebiyatında başta Sehi Bey’inkiler olmak üzere tezkireler ve şairlerin biyografileri eleştiri türüne en yakın eserler olmuşlardır.

 20. yüzyılın başlarında Batı’da eleştiri türündeki eserler çok önemsenmiş ve büyük gelişme katedilmiştir.

 Türk edebiyatında Batılı anlamdaki eleştiri ilk kez Tanzimat Dönemi’nde yazılmıştır. Bu dönemdeki eleştirilerin ilk konusu dil olmuş, sonraları türün alanı gelişmiştir. Namık Kemal’in Tasvir-i Efkar gazetesinde yayımlanan “Lisan-ı Osmaninin Edebiyatı Hakkında Bazı Mülahazati Şamildir” adlı eseri Türk edebiyatında Batılı anlamdaki ilk eleştiri yazısıdır. Ziya Paşa’nın halk şiirini savunduğu “Şiir ve İnşa” adlı eleştirisi ve “Harabat” adlı antalojisi bu türün gelişmesine yardımcı olmuştur. İlk eleştiri kitabı ise Namık Kemal’in “Tahrib-i Harabat” adlı eseridir.  Bu eserde Ziya Paşa’nın iki eser arasındaki tutarsızlığını eleştirmiştir.

  Tanzimat Dönemi’nde Ziya Paşa ve Namık Kemal eleştiri türünden eserler vermiş, Recaizade Mahmut Ekrem ile Muallim Naci arasındaki Zemzeme/Demdeme tartışması da bu dönemde eleştiri türünün yaygınlaşmasını sağlamıştır. Muallim Naci eski tür edebiyatı savunurken, Recaizade Mahmut Ekrem Batı edebiyatını savunmuştur.

Tanzimat Döneminde Yazılan Eserler

•    Ziya Paşa- Zafername , Şiir ve İnşa, Harabat

•    Recaizade Mahmut Ekrem-Zemzeme

•    Muallim Naci-Demdeme

•    Namık Kemal- Lisan-ı Osmaninin Edebiyatı Hakkında Bazı Mülahazati Şamildir, Tahrib-i Harabat

 Servetifünun Dönemi, Tanzimat Dönemi’nin devamı niteliğindedir diyebiliriz. Tanzimat Dönemi’ndeki eski-yeni tartışması bu dönmede de devam etmiş ve eleştiriye de katkı sağlamıştır. Bu dönemde, eleştiri yazarları kendilerine yöneltilen eleştirilere cevap vermiş ve kendilerini savunmuşlardır. Ahmet Şuayp eleştiriye nesnel bir bakış açısı getirmeye çalışmıştır. “Hayat ve Kitaplar” adlı eseri bu dönemin tanınan eserlerindendir.

Servetifünun Döneminde Yazılan Eserler

•    Hüseyin Cahit Yalçın-Kavgalarım

•    Cenap Şahabettin-Biraz Psikoloji

•    Mehmet Rauf-Şu Tenkid Meselesine Dair

•    Tevfik Fikret-Münakaşamızda Ne Eksik

•    Ahmet Şuayp-Musahabe-i Edebiyye

•    İsmail Safa-Mülahazat-ı Edebiyye

 Fecriati Dönemi’ndeki yazarların çoğu, Servetifünun Dönemi’ndekileri ve “Genç Kalemler”i eleştirmişlerdir. Bunun yanı sıra sanatta taklit meselesi, edebiyatın teorik meseleleri ve Türkçenin Farsça ve Arapçanın etkisinden kurtulması konularında da eleştiri yazmışlardır. Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Celal Sahir, Ahmet Haşim, Şahabettin Süleyman, Mehmet Fuat Köprülü ve Ali Canip Yöntem bu dönemde eleştiri türünden eserler vermiş, Milli Edebiyat Dönemi’nde de eserler vermeye devam etmiştir.

 Milli Edebiyat Dönemi’nde de “Yeni Lisan” hareketine karşı olanlara cevap verme amaçlı eleştiri yazıları yazılmıştır. Ali Canip Yöntem’in Cenap Şahabettin ile olan edebi tartışmalarının yer aldığı “Milli Edebiyat Meseleleri ve Cenap Beyle Münakaşalarım” eseri bu dönemim tanınan eseridir. Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Hamdullah Suphi Tanrıöver, Raif Necdet ve Mehmet Fuat Köprülü bu dönemde eser veren sanatçılardandır.

Cumhuriyet Döneminde Eleştiri

 Bu dönemde eleştiri ilk zamanlar öznel olsa da sonraları nesnel bakış açısına da sahip olmaya başlamıştır. Eleştiriyle ilgilenen kişi sayısının artmasıyla donanımlı, özgün kişiler de eleştiri yazmış bu sayede tür gelişme göstermiştir. Mehmet Fuat Köprülü öznel eleştiriye; Fethi Naci marksist eleştiriye; Asım Bezirci ve Hüseyin Cöntürk nesnel eleştiriye; Mehmet Kaplan akademik eleştiri türünde eserler vermiştir.

 Bir eserin olumlu-olumsuz özellikleri ele alınmış, esere dönük nesnel eleştiri yazıları yazılmıştır. Turgut Uyar şiir, Berna Moran ve Fethi Naci roman, Tahir Alangu öykü/roman eleştirileri yazmıştır.

•    Orhan Şaik Gökyay-Destursuz Bağa Girenler

•    Mehmet Kaplan-Şiir Tahlilleri, Hikaye Tahlilleri

•    Berna Moran-Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış

•    Fethi Naci-Yüz Yılın 100 Türk Romanı

•    Gürsel Aytaç-Çağdaş Türk Romanı Üzerine İncelemeler

•    Mehmet Fuat Köprülü- Kitap Eleştirileri

•    Nurullah Ataç-Diyelim, Karalama Defteri, Günlerin Getirdiği

Nurullah Ataç (1898-1957)

•    Deneme türünün en önemli yazarlarındandır. Eleştiri türü haricinde deneme, günlük ve sohbet türünde de eserleri vardır.

•    Eleştiri yazmaya tiyatroyla başlamış, sonraları şiire yönelmiştir. Eleştiriye mutlaka “pek beğenir”, “sevmez” gibi yargılarla başlar ve öznel eleştiri tarzını benimsemiştir.

Mehmet Kaplan (1915-1986)

•    Edebiyat tarihçisi ve deneme yazarı olan Mehmet Kaplan’ın eleştiri türünde de eserleri bulunmaktadır. Yeni Türk edebiyatından eserler veren akademisyen, romancı ve hikayecilerle eserlerini karşılaştırmış, farklı yöntemler uygulamıştır. Eserleri üniversitelerde kaynak kitap olarak kullanılmıştır.

•    Nesnel ve bilimsel alanda eleştiri yazıları yazmıştır.

Eserleri:

Şiir Tahlilleri 1-2, Hikaye Tahlilleri, Türk Edebiyatı Üzerine Araştırmalar 1-2-3, Edebiyatımızın İçinden, Sevgi ve İlim

Berna Moran (1921-1993)

•    Edebiyatımızın en önemli roman eleştirmenlerindendir.

•    Hem kendi eleştiri yöntemini geliştirmiş hem de Türk edebiyatı eleştiri anlayışına büyük katkı sağlamıştır.

•    Edebiyat Kuramları ve Eleştiri eserinde eleştiri tarihinden ve kendi yöntemlerinden bahsetmiştir.

•    Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış adlı üç ciltlik eserinde birçok romanı eleştirmiştir.

Eserleri:

Edebiyat Kuramları ve Eleştiri, Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış 1-2-3, Edebiyat Üzerine

Fethi Naci (1922-1998)

•    Asıl adı Naci Kalpakçıoğludur. İlk eserini lise son sınıfta Behzat Necatigil’in “Kapalı Çarşı” adlı şiirini baz alarak yazmıştır.

•    İdeolojik kaygıları aşacak nesnel bir dil kullanmıştır. Çoğu eleştiri eseri roman üzerine olsa da, şiir ve hikaye türleri hakkında da eleştiri yazmıştır.

•    Toplumcu gerçekçilerden Fethi Naci eleştiri türünün gelişmesine büyük katkı sağlamıştır.

Eserleri:

Yüzyılın 100 Türk Romanı, Eleştiri Günlüğü, İnsan Tükenmez Kalem ,Gerçek Saygısı, 100 Soruda Türkiye’de Roman ve Toplumsal Değişme, Gücünü Yitiren Edebiyat, Roman ve Yaşam, Eleştiride 40 Yıl, Şiir Yazıları, Edebiyat Yazıları

Memet Fuat (1926-2002)

•    Asıl adı Mehmet Fuat Bengü’dür. Eleştiri ve deneme yazarıdır.

•    Ataç tarzı eleştirmenliğe sahiptir fakat daha hoşgörülüdür. Nazım Hikmet’le akrabalığı şiire yönelmesini sağlamıştır.

•    Eleştiride bütün yöntemlerin önemli olduğuna inanmış fakat hiçbir yönteme bağlı kalmamıştır.

•    Orhan Veli, Melih Cevdet, İlhan Berk, Oktay Rıfat, Turgut Uyar üzerine birçok eser yazmasına rağmen Necip Fazıl üzerine hiçbir yazı yazmamıştır.

Eserleri:

Düşünceye Saygı, Çağını Görebilmek, Unutulmuş Yazılar, Çağdaşımız Makyavel, Eleştiri Sorumluluğu, İki Yönlü Yozlaşma, Konuşan Toplum, Dağlarda Yüreğim, Özgünlük Avı, Biçemden Biçeme, Yaşlı Bir Şaire Mektuplar, Aykırılıklar

Asım Bezirci (1927-1993)

•    Marksist eleştirinin en önemli temsilcisidir. Nurullah Ataç’ın öznel yaklaşımına karşı çıkmıştır. Ataç’ın beğenilerine göre karar vermesini, kapsayıcı eleştirilerden kaçınmasını çağ dışı bulur.

•    Yazılarında sert, kavgacı, kendinden ödün vermeyen bir anlayış benimsemiştir.

•    Birçok şair, yazar ve eleştirmenle kırıcı tartışmalara girmiştir.

•    İkinci Yeni Olayı sanatçının eleştiri türünde en önemli eserlerindendir.

Eleştiri Boşluk Doldurma soruları ve cevapları

Doğru Yanlış Soruları

Cevap bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.